| kastelen IN DE GELDERSE STREKEN -WAT EEN VERHAAL! |

Wie aan de provincie Gelderland denkt, heeft direct associaties met rijke historie. De grote hoeveelheid kastelen en adellijke huizen bevestigt dat beeld. Er waren er wel zo´n kleine 400; daarvan zijn er anno 2016 nog zo´n 170 over. Die kastelen en hun bezitters hebben niet alleen een grote stempel gedrukt op de Gelderse geschiedenis, maar ook op de ontwikkeling van het landschap. De bouwgeschiedenis van de kastelen gaat vele eeuwen terug. Al in de vroege middeleeuwen werden er op strategische punten verdedigingswerken gesticht, waarvan sommige in latere eeuwen uitgroeiden tot grotere complexen. Het meest tot de verbeelding spreken de middeleeuwse burchten zoals Ammersoyen bij Ammerzoden, maar ook versterkte adellijke huizen en kastelen die na de middeleeuwen zijn omgevormd tot buitenplaatsen, zoals het Kasteel Zypendael bij Arnhem. Veel kastelen zijn in bezit van de Stichting Geldersch Landschap en Kastelen en worden op gezette tijden voor bezoekers opengesteld.

Het ‘Verhaal van Gelderland’ wijst de bezoeker van de Gelderse streken op de historische betekenis van de kastelen en legt de combinatie met het toerisme anno 2016. Veel kastelen kun je bezoeken, je via moderne technieken terugwanen in de tijd dat het huis werd gebouwd, maar tegelijkertijd genieten van het comfort van nu. Slapen, dineren, een kasteelfeest meemaken of je hullen in ridderkostuum zijn interessante producten voor jong en oud. Kijk voor tips op geldersestreken.nl.

Kastelen in alle soorten en maten

In de vroege middeleeuwen werd op tal van plekken een motteburcht gesticht: een kunstmatig opgeworpen heuvel waarop een houten vesting inclusief toren werd gebouwd. Vaak op een bestaande heuvel in het landschap, dat ten goede kwam aan de verdedigingsfunctie. Op plekken als de Duivelsberg, in het Rijk van Nijmegen, in het Montferland, op de gelijknamige burchtheuvel bij ’s-Heerenberg. Maar ook bij Batenburg aan de Maas en Doorwerth/Heveadorp aan de Rijn. Op de Veluwe zijn uit de vroege middeleeuwen ringwalburgen bewaard, zoals de Hunneschans bij het Uddelermeer. 

Graven, hertogen en heren

Veel van de Gelderse kastelen werden in opdracht van de graven en – vanaf 1339 – hertogen van Gelre gebouwd. Die burchten werden als militair steunpunt en administratief centrum gebruikt, maar ook voor een tijdelijk verblijf tijdens hun rondreizen. Kasteel Rosendael – nu vooral bekend om het park met de achttiende-eeuwse ‘bedriegertjes’ – was een van die burchten. In het Gelderse machtsgebied lagen ook heerlijkheden en landgoederen die buiten het directe gezag van de graven en hertogen vielen. Die bezitters droegen veelal in de loop van de 13e en 14e eeuw hun burchten op aan de graaf, waarna zij die in leen terugkregen. Dit vloeide voort uit de toegenomen macht van de graven, waarmee zij lokale machthebbers aan zich konden binden. Deze machthebbers behoorden daarmee tot de grotere groep van edelen die de graaf met raad en daad bij het beheer van zijn land bijstonden.

 



| Ontmoet de Hertog van Gelreop Ammersoyen| 

Het Hertogdom Gelre was een uitgestrekt gebied met veel kastelen. Een voorbeeld is  Kasteel Ammersoyen, in oorsprong 13e-eeuws. Dit kasteel, strategisch gelegen tussen Maas en Waal bij het dorp Ammerzoden, is een van de best bewaarde waterburchten van Nederland.. Tegenwoordig is Ammersoyen geregeld locatie van feesten, partijen en huwelijken. Jong en oud is hier te gast. Zelfs de Hertog van Gelre komt met Pinksteren nog op bezoek, samen met nog vijftig historische gasten. Er is een Middeleeuws banket en roofvogelshow. Kom ook!

Ridderlijk leven

Om tot die groep van machtshebbers te behoren was een ridderlijke levenswijze noodzakelijk. Dit bekende onder meer dat je niet met handwerk je brood verdiende, maar anderen voor je kon laten werken en dat je in staat moest zijn een paard en harnas te kopen en te onderhouden. Verder was een eigen wapenschild noodzakelijk plus een eigen (versterkt) huis dat een afspiegeling van je status binnen je eigen woonomgeving betekende. In de loop van de veertiende eeuw nam het aantal adellijke huizen zo sterk toe, dat er uiteindelijk in bijna ieder dorp wel ten minste één was. Zo ontstond in de 15e eeuw de ‘ridderschap’, een aparte stand die een belangrijke rol kreeg in het bestuur van de Gelderse kwartieren. De ridder nam vaak de naam aan van zijn kasteel of huis. Denk aan de namen als Van der Borch tot Verwolde en Van Heeckeren van Kell. Namen die een grote rol hebben gespeeld in de totale Gelderse geschiedenis.

 



| Op bezoek bij de roemruchte veldheer en de Veluwe proeven| 

De Gelderse veldheer Maarten van Rossem toverde in 1543 een middeleeuwse Veluwse ruïne om tot statig slot. Hij maakte de Kasteel De Cannenburgh bij Vaassen tot zijn geliefde woonplek. Vanaf de hoge kasteeltoren kijkt Van Rossem in zijn harnas nog altijd uit over zijn landgoed. Wie de Cannenburgh nu bezoekt krijgt met zijn smartphone een audiotour. Zo komt Maarten van Rossem in nieuwe gedaante tot leven! Je kunt ook gezellig naast hem op een bankje zitten, en over de streekmarkt op het voorplein lopen. Genietend van het goede van de Veluwe.

Locatie

Veel kastelen zijn gesticht langs beken en rivieren. Dit water werd gebruikt voor de verdediging – om de slotgracht op peil te houden – maar ook om molens aan te drijven. Zoals de watermolen bij Kasteel Hackfort bij Vorden. Ook waren rivieren belangrijke transportwegen en kon men er tol heffen. Bij Lobith en Tiel werden daarom grafelijke tolburchten gebouwd. Andere kastelen hadden overwegend een economische functie, zoals in gebieden met goede landbouwgrond. Jachtsloten werden in bosrijke streken gesticht, onder meer in de beekdalen aan de randen van de Veluwe. Het Oude Loo bij Apeldoorn was van oorsprong een jachtslot en ook de kastelen Rosendael en Staverden werden als uitvalsbasis voor jachtpartijen gebruikt. De ligging van grenskastelen werd door weer andere factoren bepaald: goed verdedigbare plaatsen, zoals hoogten in moerassen, en waar belangrijke verkeers- en handelsroutes grenzen kruisten.

 



| Biologisch dineren met kasteelzicht| 

Er wordt beweerd dat Kasteel Hackfort bij Vorden het mooiste landgoed van Nederland is. Je komt er langs als je de Achtkastelenroute fietst. Kijk je door het beukenbos naar het 14e-eeuwse kasteel en loop je een van de wandelroutes over het landgoed, dan zeg je direct ‘ja het klopt’. Vier je besluit met een diner in de ‘Keuken van Hackfort’. Je kijkt uit op het kasteel. En de gerechten? Biologisch natuurlijk! Afkomstig uit de kasteelmoestuin. 

Defensie en bewoning

In de vijftiende eeuw nam de kracht van het geschut sterk toe en werd het steeds moeilijker kastelen te bouwen die een aanval konden weerstaan. Steeds meer edelen gaven die ‘wapenwedloop’ op en lieten hun huizen nog slechts een quasidefensief uiterlijk geven. Wel hield men vast aan grachten, poorten en ophaalbruggen. Vanaf die tijd werden huizen met één, twee of drie vleugels gebouwd. Een traptoren in de binnenhoek van twee vleugels gaf toegang tot de verschillende verdiepingen. Vanaf de 16e eeuw werden er L-vormige huizen (voorbeeld Kasteel Vorden), maar ook nog steeds vierkante en rechthoekige kastelen met hoektorens gebouwd, zoals Biljoen in Velp (1530) en de Cannenburch in Vaassen (circa 1540-1560). Opdrachtgever van de Cannenburch was Maarten van Rossem, de veldheer die niet alleen bekend is om zijn krijgsdaden, maar ook omdat hij de renaissancestijl introduceerde in Gelderland.

 

| Virtueel struinen en luxueus dineren|

De Veluwezoom wordt ook wel Gelders Arcadië genoemd. Het landschap is hier zo mooi dat de adel het als geliefde verblijfplaats koos. In de bosrijke heuvelachtige omgeving liggen fraaie landgoederen met prachtige landhuizen. Bijzonder is kasteel Biljoen, aan de rand van Velp, met een geschiedenis die teruggaat tot het jaar 1076. Het huis van binnen bekijken kan niet, maar je kunt wel virtueel het gebouw en de omgeving verkennen. Iets verderop ligt Landgoed Rhederoord: uitgeroepen tot beste trouwlocatie. Maar ook een van de beste culinaire hotspots van ons land. Je dineert in het originele koetshuis.

Na de middeleeuwen

In de 15e en 16e eeuw verloren de meeste Gelderse kastelen hun defensieve functie. Slechts enkele kastelen bleven langer in militair gebruik, zoals Slot Loevestein, dat deel werd van een vesting in de Hollandse Waterlinie. Veel kastelen werden gemoderniseerd en aangepast aan nieuwe eisen van wooncomfort. Grotere vensters lieten meer licht toe en nieuwe interieurs brachten meer comfort. Verschillende burchten werden grotendeels of geheel afgebroken en al dan niet vervangen door landhuizen of buitenplaatsen.

Paleis Het Loo bij Apeldoorn, gebouwd in opdracht van de Oranjes, is daarvan een aansprekend voorbeeld. Vanaf de 19e eeuw zijn verschillende Gelderse kastelen gerestaureerd of geconsolideerd. Hierbij speelde de huidige Stichting Geldersch Landschap en Kastelen een grote rol. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakten veel van de nog overgebleven middeleeuwse kastelen zwaar beschadigd. Van de grote restauraties die werden uitgevoerd, spreekt die van kasteel Doorwerth misschien wel het meest tot de verbeelding. Het complex werd in 1944 grotendeels verwoest. Aan de naoorlogse restauratie werd 37 jaar gewerkt.

 



| Oud geld in een Middeleeuwse setting |   

Het imposante Kasteel Doorwerth is het decor van de komische zondagochtendvoorstelling ‘Huize Adeldom’. Je maakt mee hoe ‘oud geld’ op zwart zaad creatief en humoristisch op zoek gaat naar nieuw geld, om het onderhoud van het kasteel te financieren. De creativiteit van de voorstelling past naadloos bij het eeuwenoude gebouw. Het kasteel is gesticht in de 13e eeuw maar verwoest in 1944. Na de heropbouw is het nu een locatie voor drie musea. Kasteel, jacht, bosbouw en schilderijen geven een mooi beeld van de Veluwezoom. Een kasteelcafé maakt het beeld van oud en nieuw compleet. Net als bij veel andere kastelen in de Gelderse streken.

KASTELEN IN DE GELDERSE STREKEN – WAT EEN VERHAAL!

Meer weten?